NHG richtlijn

NHG-Standaard Vaginaal bloedverlies

0 reacties

Belangrijkste wijzigingen

  • Het levonorgestrel afgevende spiraaltje heeft een belangrijker plaats gekregen bij de behandeling van overvloedig bloedverlies.
  • Er zijn richtlijnen geformuleerd voor het beleid bij recidiverend of aanhoudend postmenopauzaal bloedverlies.
  • Het advies acuut hevig bloedverlies dat langer duurt dan één week te behandelen met een tweedegeneratie-sub-50-pil in de dosering 4 dd 1 gedurende vijf dagen, is vervallen.

Kernboodschappen

  • Overweeg bij postcoïtaal en tussentijds vaginaal bloedverlies een chlamydia-infectie en test hierop als deze mogelijkheid niet kan worden uitgesloten.
  • Maak bij vrouwen met vaginaal bloedverlies in de postmenopauze een cervixuitstrijkje en vraag transvaginale echoscopie aan ter uitsluiting van een endometriumcarcinoom.
  • Bij de behandeling van regelmatig, overvloedig bloedverlies zonder onderliggende oorzaak zijn het levonorgestrel afgevende spiraaltje en een sub-50-pil een gelijkwaardige keuze.
  • Bij acuut hevig bloedverlies heeft behandeling met progestagenen de voorkeur.
  • Bij onregelmatig en tussentijds bloedverlies zonder onderliggende oorzaak heeft een sub-50-pil de voorkeur.

Inbreng van de patiënt

De NHG-Standaarden geven richtlijnen voor het handelen van de huisarts; de rol van de huisarts staat dan ook centraal. Daarbij geldt echter altijd dat factoren van de kant van de patiënt het beleid mede bepalen. Om praktische redenen komt dit uitgangspunt niet telkens opnieuw in de richtlijn aan de orde, maar wordt het hier expliciet vermeld. De huisarts stelt waar mogelijk zijn beleid vast in samenspraak met de patiënt, met inachtneming van diens specifieke omstandigheden en met erkenning van diens eigen verantwoordelijkheid, waarbij adequate voorlichting een voorwaarde is.

Afweging door de huisarts

Het persoonlijk inzicht van de huisarts is uiteraard bij alle richtlijnen een belangrijk aspect. Afweging van de relevante factoren in de concrete situatie zal beredeneerd afwijken van het hierna beschreven beleid kunnen rechtvaardigen. Dat laat onverlet dat deze standaard bedoeld is om te fungeren als maat en houvast.

Delegeren van taken

NHG-Standaarden bevatten richtlijnen voor huisartsen. Dit betekent niet dat de huisarts alle genoemde taken persoonlijk moet verrichten. Sommige taken kunnen worden gedelegeerd aan de praktijkassistente, praktijkondersteuner of praktijkverpleegkundige, mits zij worden ondersteund door duidelijke werkafspraken waarin wordt vastgelegd in welke situaties de huisarts moet worden geraadpleegd en mits de huisarts toeziet op de kwaliteit. Omdat de feitelijke keuze van de te delegeren taken sterk afhankelijk is van de lokale situatie, bevatten de standaarden daarvoor geen concrete aanbevelingen.

Inleiding

De NHG-Standaard Vaginaal bloedverlies geeft richtlijnen voor de diagnostiek en behandeling bij klachten over vaginaal bloedverlies. Daarbij wordt uitgegaan van klachten over vaginaal bloedverlies dat anders is dan voorheen of anders dan wat volgens de vrouw voor haar normaal is.Noot 1 Amenorroe, oligomenorroe en het beleid bij bloedverlies tijdens een bekende zwangerschap komen in deze standaard niet aan de orde. Daarvoor wordt verwezen naar de NHG-Standaarden Amenorroe en Miskraam. Klachten over dysmenorroe vallen eveneens buiten het bestek van deze standaard. In de standaard wordt onderscheid gemaakt tussen overvloedig, onregelmatig, tussentijds en postmenopauzaal bloedverlies omdat in die gevallen de differentiaaldiagnose en het beleid verschillen.

Achtergronden

Begrippen

Stoornissen in de menstruele cyclus kunnen het best worden beschreven in termen van frequentie, regelmaat en duur van het bloedverlies, en van de hoeveelheid bloedverlies.Noot 2 Overvloedig, regelmatig bloedverlies: cyclisch bloedverlies dat overvloedig is wat betreft hoeveelheid of duur in vergelijking met wat voor de vrouw gebruikelijk is (synoniemen zijn: hypermenorroe, menorragie). Onregelmatig bloedverlies: niet-cyclisch bloedverlies waarbij de menstruaties niet meer afzonderlijk zijn te herkennen (synoniem is: metrorragie). Tussentijds bloedverlies: bloedverlies in de periode tussen herkenbare menstruaties (synoniem is: intermenstrueel bloedverlies). Tussentijds bloedverlies kan zowel op een vast als op een wisselend tijdstip in de cyclus optreden. Postmenopauzaal bloedverlies: bloedverlies dat later dan één jaar na de laatste menstruatie (de menopauze) optreedt.

Epidemiologie

Bloedverlies in de vruchtbare levensfase

De incidentie van overvloedig bloedverlies is in de leeftijdsgroepen van 15 tot 24 jaar, 25 tot 44 jaar en 45 tot 64 jaar respectievelijk 3,5, 8,4 en 7,6 per 1000 vrouwen per jaar.Noot 3 De incidentie van onregelmatig en tussentijds bloedverlies is in de leeftijdsgroepen van 15 tot 24 jaar, 25 tot 44 jaar en 45 tot 64 jaar respectievelijk 5,9, 5,5 en 1,5 per 1000 vrouwen per jaar.

Postmenopauzaal bloedverlies

Voor postmenopauzaal bloedverlies is de incidentie in de leeftijdsgroepen 45 tot 64 jaar en ouder dan 65 jaar respectievelijk 4,5 en 3,3 per 1000 vrouwen per jaar.

Pathofysiologie

De menstruele cyclus wordt geregeld door de samenwerking van hypothalamus, hypofyse, ovaria en uterus. De periode van het begin van de follikelrijping tot de ovulatie is de folliculaire fase. In deze fase vindt proliferatie van het endometrium plaats onder invloed van oestrogene stimulatie. De periode tussen ovulatie en menstruatie is de luteale fase. Onder invloed van progestagenen vindt in deze fase secretie van het endometrium plaats. De duur van de folliculaire fase is variabel, terwijl de duur van de luteale fase betrekkelijk constant is: ongeveer 13 dagen. De normale cyclusduur kan uiteenlopen van 21 tot 35 dagen. Een regelmatige cyclus is in principe ovulatoir. Bij een onregelmatige cyclus kan er sprake zijn van anovulatie. Vooral in de eerste jaren na de menarche en in de jaren direct voorafgaand aan de menopauze is er een grote intra-individuele variatie in cyclusduur omdat de cycli dan frequent anovulatoir zijn.Noot 4 Bij overvloedig, regelmatig bloedverlies wordt bij meer dan de helft van de vrouwen geen onderliggende afwijking aangetoond.Noot 5 In die gevallen wordt verondersteld dat de oorzaak een hormonale ontregeling is.Noot 6 Specifieke oorzaken van overvloedig bloedverlies kunnen zijn: myomen, een koperhoudend spiraaltje, een endometriumpoliep en geneesmiddelen zoals bloedverdunners, misoprostol en (sporadisch) calciumantagonisten.Noot 7 Myomen komen vooral voor bij vrouwen ouder dan 30 jaar tot aan de menopauze, waarna ze involueren.Noot 8 Myomen komen ruim driemaal zo vaak voor bij negroïde vrouwen. Bij een koperhoudend spiraaltje komt de menstruatie langzaam op gang en duurt langer dan voor de vrouw gebruikelijk is. Het bloedverlies neemt in de eerste drie maanden na plaatsing toe en blijft daarna stabiel. In zeldzame gevallen is de oorzaak van overvloedig bloedverlies een stollingsafwijking of hypothyreoïdie.Noot 9 ,Noot 10 Zeer hevig of langer durend overvloedig bloedverlies kan leiden tot ijzergebrekanemie.Noot 11 Ook bij onregelmatig bloedverlies wordt vaak geen specifieke oorzaak gevonden. Onregelmatig bloedverlies kan zowel overvloedig als niet overvloedig zijn. Het komt vooral voor in de eerste jaren na de menarche en de laatste jaren voor de menopauze. Kort na de menarche komen soms hevige of langdurige bloedingen (twee tot drie weken) voor, de zogenoemde ‘métrorrhagie des jeunes vierges’. Ook in de laatste jaren voor de menopauze kunnen de menstruaties hevig zijn. De cycli zijn dan vaak anovulatoir.Noot 12 Andere oorzaken zijn zwangerschapscomplicaties zoals dreigende miskraam en extra-uteriene graviditeit, en het endometriumcarcinoom.Noot 13 Tussentijds bloedverlies op een vast tijdstip in de cyclus heeft meestal geen onderliggende afwijking als oorzaak en wijst dan op een hormonale ontregeling.Noot 14 Tussentijds bloedverlies op een wisselend tijdstip in de cyclus kan veroorzaakt worden door een chlamydia-infectie (ten gevolge van een cervicitis en endometritis), en kan ook optreden bij een PID (‘pelvic inflammatory disease’).Noot 15 Andere oorzaken zijn een endometriumpoliep en aandoeningen van cervix of vagina. Het optreden van postcoïtaal bloedverlies wijst in die richting. Endocriene en hormonale geneesmiddelen zoals oestrogenen en progestagenen en corticosteroïden bij injectietherapie kunnen zowel overvloedig, onregelmatig als tussentijds bloedverlies veroorzaken. Hormonale anticonceptiva leiden, in het bijzonder bij rokers, vooral tot tussentijds bloedverlies.Noot 16 Postmenopauzaal bloedverlies is bij ongeveer 10% van de vrouwen het gevolg van een endometriumcarcinoom. De kans dat het bloedverlies op een maligniteit berust neemt sterk toe met de leeftijd.Noot 17 Gebruik van tamoxifen (bij de behandeling van het mammacarcinoom) verhoogt het risico op een endometriumcarcinoom.13 Bij minstens de helft van de vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies wordt bij nadere diagnostiek geen oorzaak gevonden.

Richtlijnen diagnostiek

Beleving

In veel culturen wordt de menstruatie enerzijds gezien als symbool van vruchtbaarheid en van vrouw-zijn, anderzijds als een bron van schaamte waarbij veel waarde wordt gehecht aan de onzichtbaarheid van de menstruatie.Noot 18 Bij de beleving van de menstruatie spelen vaak onbewuste of onuitgesproken persoonlijke en culturele normen over de gewenste cyclus- en menstruatieduur een rol. Negatieve seksuele ervaringen kunnen de beleving van de menstruatie beïnvloeden. De huisarts moet derhalve aandacht hebben voor de beleving van de klacht door de vrouw en voor de invloed die de klacht op het dagelijks leven heeft. Het bloedverlies kan gepaard gaan met angst voor ziekte of onvruchtbaarheid. Soms leidt het tot ongemak, bijvoorbeeld bij sporten of vrijen en bij hevig bloedverlies ook in het dagelijks leven. Vrouwen met overvloedig vaginaal bloedverlies verzuimen daardoor regelmatig hun werk.Noot 19 Voor islamitische vrouwen geldt dat zij ‘onrein’ zijn tijdens de menstruatie en gelden bepaalde regels met betrekking tot de geloofsuitoefening (bijvoorbeeld gedurende de ramadan en bij de bedevaart naar Mekka).

Anamnese

De huisarts stelt vast of de vrouw zich in de vruchtbare periode of in de postmenopauze bevindt. In de anamnese bij vrouwen in de vruchtbare levensfase komen de volgende punten aan de orde:Noot 20 aard van het bloedverlies:

  • frequentie;
  • regelmaat: lengte en herkenbaarheid van de cyclus;
  • duur (vergeleken met wat voor de vrouw gebruikelijk is);
  • hoeveelheid bloedverlies: vooral het ’s nachts moeten verschonen, grote stolsels, veel bloedverlies bij verschonen (naar toilet gaan), verzuim van het werk en gebruik van dubbele bescherming (tampons samen met maandverband) geven veel bloedverlies aan;
ervaren hinder:
  • ’s nachts verschonen;
  • verzuim van het werk;
  • beleving van de seksualiteit;
ter uitsluiting van specifieke oorzaken:
  • tussentijds bloedverlies op een vast tijdstip in de cyclus (passend bij hormonale stoornissen, ovulatiebloeding en gebruik van OAC);
  • tussentijds bloedverlies op een wisselend tijdstip in de cyclus (passend bij hormonale stoornissen, afwijkende cervixcytologie en chlamydia-infectie);
  • postcoïtaal bloedverlies (passend bij cervixaandoeningen);
  • pijn in de onderbuik (past bij PID) of toename van menstruatiepijn;
  • wisselende seksuele contacten, de mogelijkheid van een seksueel overdraagbare aandoening (soa) (kunnen wijzen op chlamydia-infectie);
  • anticonceptiva, gebruik van OAC en regelmaat van inname, duur van het gebruik (vooral bij het koperhoudende spiraaltje);
  • mogelijkheid van zwangerschap (denk aan een EUG of miskraam);
  • geneesmiddelengebruik (onder andere corticosteroïdinjectietherapie, bloedverdunners);
  • snel optreden van blauwe plekken, lang bloeden van wondjes, voorkomen van stollingsafwijkingen in de familie (passend bij stollingstoornissen).

Een menstruatiekalender bijhouden kan bijdragen aan een beter inzicht in de aard en het patroon van het bloedverlies. Op de kalender worden de dagen met bloedverlies aangegeven en het eventuele gebruik van hormonale anticonceptie.

De anamnese bij vrouwen in de postmenopauze beperkt zich tot de volgende punten:

  • begin, duur en beloop van het bloedverlies (eerdere episode?);
  • postcoïtaal bloedverlies (passend bij cervixaandoeningen);
  • geneesmiddelengebruik (onder andere oestrogeensubstitutietherapie, tamoxifen).

Lichamelijk onderzoek

Indien de mogelijkheid van een soa kan worden uitgesloten en er geen sprake is van postcoïtaal bloedverlies, kan inwendig onderzoek achterwege blijven bij jonge vrouwen in de eerste vijf jaar na de menarche (omdat er dan meestal sprake is van anovulatoire bloedingen) en bij vrouwen met tussentijds bloedverlies die hormonale anticonceptie gebruiken.Noot 21 In alle andere gevallen verricht de huisarts het volgende onderzoek:

  • inspectie van de vulva en het perineum;
  • speculumonderzoek: vaginalaesie of cervixpoliep, ectropion, spiraaltje in situ, aanwijzingen voor een maligniteit van vagina of cervix; bij vrouwen in de postmenopauze wordt speciaal gelet op atrofie van het vaginaslijmvlies. Indien het speculumonderzoek wegens het bloedverlies niet te beoordelen is, wordt de vrouw op een later tijdstip opnieuw onderzocht;
  • vaginaal toucher: uterus (grootte, consistentie en pijnlijkheid) en adnexen (grootte en pijnlijkheid).

Bij vrouwen die nog maagd zijn, wordt een afweging gemaakt of een vaginaal toucher of speculumonderzoek moet worden gedaan. Bij buikpijnklachten moet ook onderzoek van het abdomen worden uitgevoerd.

Aanvullend onderzoek

Voor vrouwen in de vruchtbare levensfase gelden de volgende richtlijnen.

  • Neem materiaal af voor een chlamydiatest als de mogelijkheid van een soa niet kan worden uitgesloten.15 Test in overeenstemming met de aanbevelingen in de NHG-Standaard Het soa-consult ook op gonorroe. Neem tevens de temperatuur op en bepaal de BSE als er aanwijzingen zijn voor een PID ten gevolge van een chlamydia-infectie. Dit is het geval als er naast bloedverlies ook sprake is van pijn in de onderbuik en er bij onderzoek een pijnlijke uterus of pijnlijke adnexen worden gevonden.
  • Verricht (dezelfde dag) een zwangerschapstest als een zwangerschap anamnestisch niet kan worden uitgesloten.
  • Maak een cervixuitstrijkje als er sprake is van:
      • contactbloedingen, dat wil zeggen bloedverlies na de coïtus of een gemakkelijk bloedende cervix bij lichamelijk onderzoek;
      • tussentijds bloedverlies op een wisselend tijdstip in de cyclus dat niet verklaard kan worden door het gebruik van hormonale anticonceptie, door een vaginale of cervicale infectie of door laesies van de vulva of vagina;
      • afwijkingen van de cervix bij lichamelijk onderzoek.
Het tijdstip en de uitslag van eerdere uitstrijkjes hebben geen invloed op deze aanbeveling. Voor de uitvoering en de verdere gang van zaken bij persisterend bloedverlies bij een niet-afwijkende uitslag wordt verwezen naar de NHG-Standaard Cervixuitstrijken. Verwijs bij een afwijkende uitslag naar de gynaecoloog.
  • Vraag echoscopie aan bij een afwijkend vaginaal toucher, als er zwellingen naast/van de uterus worden gevonden of indien het vaginaal toucher moeilijk te beoordelen is. Transvaginale echoscopie heeft de voorkeur.Noot 22 Vraag het onderzoek bij voorkeur aan in de eerste helft van de cyclus (intracavitaire afwijkingen zijn dan beter te beoordelen).
  • Verricht onderzoek naar ijzergebrekanemie bij hevig en langdurig overvloedig bloedverlies.Noot 23
  • Onderzoek naar stollingsafwijkingen is aangewezen bij langdurig overvloedig bloedverlies als er in de anamnese ook andere aanwijzingen voor stollingsafwijkingen zijn.9

Verricht bij vrouwen in de postmenopauze altijd het volgende onderzoek:

  • een cervixuitstrijkje;Noot 24
  • transvaginale echografie (bij voorkeur in eigen beheer) ter bepaling van de dikte van het endometriumslijmvlies, tenzij het bloedverlies verband houdt met hormonale substitutietherapie.Noot 25

Evaluatie

De volgende mogelijkheden of oorzaken worden onderscheiden.

  • Overvloedig bloedverlies zonder onderliggende oorzaak bij een vrouw in de vruchtbare levensfase. Hierbij wordt een hormonale ontregeling verondersteld.
  • Overvloedig bloedverlies door myomen: vastgesteld bij vaginaal toucher (vergrote uterus bij afwezigheid van zwangerschap) of met echoscopie.
  • Overvloedig en langdurig bloedverlies door een koperhoudend spiraaltje. Indien het bloedverlies optreedt na een periode van probleemloos gebruik van het spiraaltje, moet eerder aan andere oorzaken worden gedacht.
  • Onregelmatig of tussentijds bloedverlies zonder onderliggende oorzaak. Ook hierbij wordt een hormonale ontregeling verondersteld.
  • Postmenopauzaal bloedverlies zonder afwijkingen bij lichamelijk onderzoek.
  • Stollingsafwijking.
  • Gebruik van oestrogenen, progestagenen of andere geneesmiddelen die abnormaal bloedverlies kunnen veroorzaken: heroverweeg het gebruik van deze middelen.

Voor onderstaande oorzaken wordt voor het beleid verwezen naar de NHG-Standaarden PID, Het soa-consult, Cervixuitstrijken en Miskraam.

  • Aandoeningen van perineum, vulva, vagina of cervix. Bij deze aandoeningen kan naast tussentijds bloedverlies ook postcoïtaal bloedverlies voorkomen.
  • Een chlamydia-infectie (positieve chlamydiatest) of een daardoor optredende PID (pijn in de onderbuik, pijnlijke uterus of adnexen, koorts, verhoogde BSE).
  • Afwijkende cervixcytologie.
  • Miskraam of dreigende EUG: positieve zwangerschapstest en bloedverlies in het eerste trimester.

Richtlijnen beleid

Voorlichting

Als de vrouw in de vruchtbare levensfase is en er geen onderliggende afwijkingen zijn gevonden, legt de huisarts uit dat het bloedverlies vermoedelijk berust op een hormonale ontregeling. Dit komt veel voor, vooral in de eerste jaren na de menarche en de jaren direct voorafgaand aan de menopauze. Benadruk dat cyclusduur en hoeveelheid bloedverlies in de loop der jaren regelmatig kunnen variëren. Slechts 30% van de vrouwen heeft een cyclusduur van 28 tot 30 dagen. Het veranderde bloedverliespatroon kan geen kwaad. Bloedarmoede kan pas na maanden van overvloedig bloedverlies ontstaan. Bij de meeste vrouwen herstelt de stoornis zich spontaan. Bespreek met de vrouw of medicatie gewenst is en ga na of er kinderwens is. Bij postmenopauzaal bloedverlies is altijd nader onderzoek noodzakelijk. Als bij transvaginale echoscopie de slijmvliesdikte ≤ 4 mm was en het cervixuitstrijkje niet afwijkend was, legt de huisarts uit dat het bloedverlies een onschuldige oorzaak heeft. Adviseer de vrouw terug te komen als het bloedverlies langer duurt dan een week en bij herhaling van het bloedverlies. In aansluiting aan de mondelinge voorlichting kan de huisarts de NHG-Patiëntenbrieven over vaginaal bloedverlies meegeven.

Medicamenteuze behandeling

Overvloedig bloedverlies zonder onderliggende oorzaak

Levonorgestrel afgevend spiraaltje of een tweedegeneratie-sub-50-pil:

  • heeft de voorkeur vanwege de effectiviteit en de geringe bijwerkingen;Noot 26
  • sub-50-pil: bijvoorbeeld ethinylestradiol 30 microg met levonorgestrel 150 microg in de gebruikelijke anticonceptieve dosering;
  • zie verder de NHG-Standaarden Hormonale anticonceptie en Het spiraaltje.

NSAID’s of tranexaminezuur:

  • bij vrouwen die geen hormonale middelen willen gebruiken en bij vrouwen met kinderwens;
  • hoeven alleen gedurende de eerste drie dagen van de menstruatie te worden gebruikt;
  • NSAID’s – bijvoorbeeld ibuprofen 3-4 dd 400-600 mg – verminderen het bloedverlies met 20 tot 30% en hebben ook een pijnstillend effect. Zie verder de Farmacotherapeutische NHG-Richtlijn Pijnbestrijding;
  • tranexaminezuur vermindert het bloedverlies met ongeveer 45%; bijwerkingen: misselijkheid, duizeligheid en diarree.Noot 27 Dosering: 3 dd 1000 mg.

Overweeg bij bovenstaande orale therapieën de behandeling na drie tot zes maanden te staken om te zien of de klachten terugkomen.Noot 28

Bij acuut hevig bloedverlies bestaat de behandeling uit:

  • progestagenen: schrijf gedurende tien dagen bijvoorbeeld lynestrenol 1 dd 10 mg voor;Noot 29
  • het bloedverlies neemt meestal binnen twee dagen sterk af. Waarschuw voor een (forse) onttrekkingsbloeding twee tot vier dagen na afloop van de kuur;
  • na zeven medicatievrije dagen wordt aangeraden gedurende drie cycli na te behandelen met een tweedegeneratie-sub-50-pil.

Behandeling van acuut hevig bloedverlies dat langer duurt dan een week met een tweedegeneratie-sub-50-pil in de dosering 4 dd 1 gedurende vijf dagen, wordt niet langer aanbevolen.Noot 30 Van bovengenoemde middelen zijn alleen progestagenen en tranexaminezuur geregistreerd voor menstruatiestoornissen.

Overvloedig bloedverlies door myomenNoot 31

Het bloedverlies kan worden verminderd met:

  • een tweedegeneratie-sub-50-pil: in de gebruikelijke anticonceptieve dosering (zie boven), of
  • tranexaminezuur bij onvoldoende effect van een sub-50-pil (zie boven), of
  • progestagenen in de volgende dosering: drie cycli van de 5e tot de 25e cyclusdag lynestrenol 1 dd 10 mg; bijwerkingen: misselijkheid, braken, gewichtsveranderingen, hoofdpijn en depressieve stemming. Waarschuw voor een hevige onttrekkingsbloeding na de eerste kuur.

Bij vrouwen bij wie de huisarts een myoom vermoedt op grond van een vergrote uterus of bij wie intramurale myomen zijn vastgesteld met vaginale echoscopie, kan als de uterus niet fors vergroot is ook zonder bezwaar een levonorgestrel afgevend spiraaltje geplaatst worden. Dit lijkt het bloedverlies even effectief te reduceren als bij vrouwen zonder myomen, maar leidt mogelijk wel tot een iets verhoogd risico op expulsie. De huisarts kan er ook voor kiezen deze vrouwen voor plaatsing van een spiraaltje te verwijzen naar de gynaecoloog. Onduidelijk is of het spiraaltje ook effectief is bij vrouwen met een fors vergrote uterus en bij vrouwen met in het cavum uteri uitpuilende submukeuze myomen. Evalueer de behandeling na drie tot zes maanden.

Overvloedig bloedverlies door een koperhoudend spiraaltje

  • Overleg met de vrouw of zij het spiraaltje wil laten verwijderen.
  • Schrijf eventueel een tweedegeneratie-sub-50-pil (zie boven), een levonorgestrel afgevend spiraaltje of een NSAID (zie boven) voor.Noot 32

Onregelmatig en tussentijds bloedverlies zonder onderliggende oorzaak

In dit geval kan alleen behandeling met een hormonaal anticonceptivum regelmaat in de cyclus brengen. Een tweedegeneratie-sub-50-pil is eerste keus.

Controles

Bij vrouwen in de vruchtbare levensfase zijn controles in de regel niet geïndiceerd. Raad de vrouw aan opnieuw op het spreekuur te komen voor herhaling van de diagnostiek als het vaginale bloedverlies na drie maanden niet teruggekeerd is naar het gebruikelijke patroon. Neem in dat geval materiaal af voor een chlamydiatest en maak een cervixuitstrijkje. Wacht bij adolescenten in de eerste vijf jaar na de menarche het natuurlijke beloop van de cyclus af. Als de klachten toenemen, bespreek dan opnieuw de mogelijkheden van medicamenteuze behandeling. Spreek bij vrouwen met overvloedig bloedverlies ten gevolge van myomen een controle na drie tot zes maanden af ter evaluatie van het effect van de behandeling.

Voer een afwachtend beleid bij postmenopauzaal vaginaal bloedverlies waarbij bij transvaginale echoscopie de slijmvliesdikte ≤ 4 mm was en het cervixuitstrijkje niet afwijkend was. Verwijs de vrouw naar de gynaecoloog voor verdere diagnostiek als het bloedverlies langer duurt dan een week of als er binnen drie maanden na de eerste episode opnieuw bloedverlies optreedt.Noot 33 Bloedverlies dat optreedt langer dan drie maanden na de eerste episode, wordt als een nieuwe episode beschouwd. In dit geval moet dus opnieuw onderzoek worden uitgevoerd, alsof het om een nieuwe (eerste) episode gaat (cervixuitstrijkje en transvaginale echoscopie).

Consultatie en verwijzing

In de volgende gevallen is consultatie van of verwijzing naar een gynaecoloog aangewezen:

  • bij aanhoudende klachten van vaginaal bloedverlies die onvoldoende reageren op bovengenoemde behandelingen;Noot 34
  • bij postmenopauzaal bloedverlies waarbij bij echoscopie een slijmvliesdikte van meer dan 4 mm werd gevonden of bij afwijkende cervixcytologie;
  • bij persisterend of binnen drie maanden na de eerste episode recidiverend postmenopauzaal bloedverlies;
  • bij opnieuw optredend postmenopauzaal bloedverlies (> 3 maanden na de eerste episode), ook als de endometriumdikte 4 mm of minder is, als de vrouw of de huisarts verder onderzoek wenst naar de oorzaak van het bloedverlies. In een dergelijk geval gaat het om het opsporen van behandelbare, goedaardige aandoeningen van het endometrium;
  • bij onregelmatig bloedverlies tijdens hormonale substitutietherapie in de postmenopauze.

Bij aanwijzingen voor een stollingsafwijking wordt de vrouw verwezen naar een internist.

Totstandkoming

In maart 2007 begon een werkgroep bestaande uit zes huisartsen en één aios huisartsgeneeskunde met de herziening van de NHG-Standaard Vaginaal bloedverlies. De werkgroep bestond uit de volgende leden: L.J. Meijer, huisarts te Amersfoort en medisch coördinator bij het MCC Eemland; A.C.A. Bruinsma, huisarts te Beverwijk; B. Drost, aios huisartsgeneeskunde bij het Academisch Medisch Centrum-Universiteit van Amsterdam, Amsterdam; F.P. Hohmann, huisarts te Rotterdam; G.L. Leusink, huisarts te Breda en directeur van het Diagnostisch Centrum ’s-Hertogenbosch; A.S. Pameijer, huisarts te Rotterdam en J. van Cleef, huisarts te Velserbroek. Door de werkgroepleden werd geen belangenverstrengeling gemeld. In oktober 2007 werd commentaar op de conceptstandaard ontvangen van een aantal referenten, te weten: prof.dr. A.L.M. Lagro-Janssen, drs. C.J.H. de Vries, drs. K.M.A. ter Haaren, dr. F.P.M.J. Groeneveld en dr. L. Peremans, huisartsen; prof.dr. H.A.M. Brölmann, prof.dr. M.E. Vierhout en dr. F.M. Helmerhorst, gynaecologen; drs. J.M.T. Oltheten en drs. S.M. van Vliet, namens de NHG-Adviesraad Standaarden (NAS); drs. A.C. van Loenen, ziekenhuisapotheker/klinisch farmacoloog en hoofdredacteur van het Farmaceutisch Kompas namens het College voor zorgverzekeringen en drs. K. de Leest, apotheker namens het Wetenschappelijk Instituut Nederlandse Apothekers. Vermelding als referent betekent overigens niet dat de referent de standaard inhoudelijk op elk detail onderschrijft. In december 2007 werd de conceptstandaard met enkele kleine wijzigingen geautoriseerd door de NHG-Autorisatiecommissie. De werkgroep werd begeleid door drs. J.A.M. van Balen, huisarts en wetenschappelijk medewerker van de afdeling Richtlijnontwikkeling en Wetenschap van het NHG.

© 2008 Nederlands Huisartsen Genootschap

Voetnoten

  • Noot 1.

    Normale hoeveelheid bloedverlies Er is veel variatie tussen vrouwen wat betreft de hoeveelheid bloed die bij een menstruatie verloren wordt. In een bevolkingsonderzoek bij 476 vrouwen van 15 tot 50 jaar werd het bloedverlies gemeten met de alkaline-hematinemethode [Hallberg 1966]. De gemiddelde hoeveelheid bloedverlies was 43 ml. Bij vrouwen die hun bloedverlies als normaal beoordeelden en geen anemie hadden, was de gemiddelde hoeveelheid 33 ml. Van de vrouwen bleek 5% meer dan 80 ml bloed per menstruatie te verliezen, wat als menorragie gedefinieerd werd. Deze grens bleek in later onderzoek van beperkte klinische waarde te zijn. In een onderzoek met 313 vrouwen, waarbij de hoeveelheid bloedverlies gemeten werd en gerelateerd werd aan het hemoglobinegehalte en de serumferritineconcentratie, werd geconstateerd dat een bloedverlies van 120 ml of meer aanleiding geeft tot anemie [Janssen 1998]. Andere onderzoekers stelden vast dat 80 ml bloedverlies niet leidt tot anemie [Warner 2004]. Onafhankelijk van de totale hoeveelheid bloedverlies blijkt dat meer dan 90% van het bloedverlies plaatsvindt in de eerste drie dagen van de menstruatie [Rybo 1966].

  • Noot 2.

    Terminologie Er is veel verwarring over een aantal gynaecologische termen, zoals menorragie, metrorragie, hypermenorroe en disfunctioneel bloedverlies. Een internationale groep van experts heeft daarom met behulp van een delphiprocedure overeenstemming proberen te bereiken over de dimensies voor een eenduidige beschrijving van de menstruatiecyclus [Fraser 2007]. De meest eenduidige dimensies bleken frequentie, regelmaat en duur van het bloedverlies, en de hoeveelheid bloedverlies te zijn. In deze expertgroep heeft men ook voorstellen gedaan voor de definitie van de ‘normale’ menstruatie: cyclusduur 24 tot 38 dagen, variatie 2 tot 20 dagen (tussen de langste en de kortste cyclus gedurende een jaar), menstruatieduur 4,5 tot 8 dagen en hoeveelheid bloedverlies 5 tot 80 ml per menstruatie. Deze cijfers zijn voornamelijk gebaseerd op het onderzoek van Trelaor, waarbij gedurende 28 jaar gegevens werden verzameld over de duur van de menstruele cyclus [Trelaor 1967]. Er waren gegevens beschikbaar over 25.825 persoonsjaren.

  • Noot 3.

    Incidentie Vragenlijstonderzoek in de open bevolking laat zien dat overvloedig bloedverlies vaak voorkomt (25 tot 30% van de menstruerende vrouwen) [Shapley 2004, Santer 2005]. De meerderheid van de vrouwen ervaart dit echter niet als een probleem (63%). De incidentie van overvloedig bloedverlies in de huisartsenpraktijk is over alle leeftijdsgroepen 5,2 per 1000 vrouwen per jaar [Van der Linden 2004]. In de continue morbiditeitsregistratie (CMR) in Nijmegen is de incidentie van overvloedig bloedverlies lager: over alle leeftijdscategorieën 3 per 1000 vrouwen per jaar, en 2,5, 4,5 en 4,5 in de leeftijdscategorieën van respectievelijk 15 tot 24, 25 tot 44 en 45 tot 64 jaar [Van de Lisdonk 2003]. De incidentie van tussentijds en onregelmatig bloedverlies is over alle leeftijdsgroepen 2,9 per 1000 vrouwen per jaar [Van der Linden 2004]. In de continue morbiditeitsregistratie (CMR) in Nijmegen is de incidentie van irregulair bloedverlies over alle leeftijdscategorieën 11 per 1000 vrouwen per jaar, en 14, 18 en 13 in de leeftijdscategorieën van respectievelijk 15 tot 24, 25 tot 44 en 45 tot 64 jaar [Van de Lisdonk 2003]. De incidentiecijfers voor postmenopauzaal bloedverlies zijn ontleend aan de Tweede Nationale Studie [Van der Linden 2004].

  • Noot 4.

    Normale cyclusduur Uit het in noot 2 beschreven onderzoek van Trelaor blijkt dat de eerste vijf tot zeven jaren na de menarche en een periode van zes tot acht jaar voor de menopauze worden gekenmerkt door de grootste variatie in cycluslengte, waarbij zowel lange als korte cycli voorkomen [Treloar 1967]. In de leeftijdsgroep van 20 tot 40 jaar zijn de cycli het meest regelmatig.

  • Noot 5.

    Onderliggende afwijkingen bij abnormaal vaginaal bloedverlies In het Transitieproject wordt vermeld dat overvloedig of onregelmatig bloedverlies bij 68% van de vrouwen niet tot een nadere diagnose leidt en bij 7% wordt veroorzaakt door myomen. Bijwerkingen van geneesmiddelen, hormonale anticonceptiva of een spiraaltje zijn de oorzaak van bloedverlies bij respectievelijk 5, 4 en 1% van de vrouwen. Tussentijds bloedverlies blijft bij 50% van de vrouwen zonder nadere diagnose. Bijwerkingen van geneesmiddelen en hormonale anticonceptiva worden als oorzaak genoemd bij respectievelijk 20 en 8%. Een spiraaltje en infecties in het kleine bekken zijn beide bij 1% van de vrouwen de oorzaak [Okkes 2005]. Bij bovenstaande cijfers kan de kanttekening worden geplaatst dat in het transitieproject bij een groot deel van de vrouwen geen aanvullende diagnostiek is verricht. Verdere gegevens uit de eerste lijn over het voorkomen van relevante uteriene pathologie zijn niet voorhanden.

  • Noot 6.

    Overvloedig bloedverlies zonder onderliggende oorzaak Vormen van vaginaal bloedverlies van uteriene oorsprong waaraan geen aantoonbare lokale organische oorzaak ten grondslag ligt, worden in de literatuur aangeduid met de term disfunctionele bloedingen [Speroff 2005]. Deze bloedingen berusten op een verstoring van de neuro-endocriene regulatie van de menstruele cyclus. Disfunctionele bloedingen zijn onder andere:

    • oestrogene doorbraakbloedingen, waarbij het door oestrogenen gestimuleerde endometrium onvoldoende wordt ondersteund door progesteron. Dit is vaak het geval bij anovulatoire cycli: de proliferatiefase gaat niet over in de secretiefase, zodat het endometrium gedeeltelijk wordt afgestoten, op een tijdstip dat meestal afwijkt van dat waarop de menstruatie wordt verwacht;
    • oestrogene onttrekkingsbloedingen, waarbij het endometrium in de proliferatiefase gedeeltelijk wordt afgestoten door het wegvallen van of door onvoldoende oestrogene stimulatie;
    • progestagene onttrekkingsbloedingen, waarbij het corpus luteum onvoldoende progesteron produceert om de opbouw tot stevig secretoir endometrium volledig te laten slagen. Het resultaat lijkt op een oestrogene doorbraakbloeding: gedeeltelijke afstoting van het endometrium op een tijdstip dat meestal afwijkt van dat waarop de menstruatie wordt verwacht, meestal eerder.

  • Noot 7.

    Geneesmiddelen Menstruatiestoornissen kunnen optreden als bijwerking van corticosteroïden [Commissie Farmaceutische Hulp 2007]. Gegevens over de frequentie van deze bijwerking werden niet gevonden. Bij intra-articulaire injecties met corticosteroïden is incidenteel melding gemaakt van menstruatiestoornissen en postmenopauzaal bloedverlies [Hunter 1999, Van der Windt 1998]. Het optreden van overvloedig bloedverlies bij vrouwen die met orale anticoagulantia worden behandeld, is onderzocht door Van Eijkeren et al. Bij elf vrouwen die orale anticoagulantia gebruikten, werd gedurende één cyclus het menstruele bloedverlies gemeten. Het gemiddelde bloedverlies was 98 ml [Van Eijkeren 1990]. Vergeleken met het gemiddelde bloedverlies in de algemene populatie (43 ml) geeft dit steun aan de veronderstelling dat bij gebruik van orale anticoagulantia de menstruaties heviger zijn. Calciumantagonisten kunnen incidenteel overvloedig bloedverlies veroorzaken [Aronson 2006]. Ten slotte kan bij gebruik van aromataseremmers, ritonavir, SSRI’s en venlafaxine overvloedig bloedverlies voorkomen [Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie 2007].

  • Noot 8.

    Myomen Vrouwen met myomen hebben vaker last van overvloedig bloedverlies. Uit een cohortonderzoek (n = 910) bij vrouwen van 35 tot 49 jaar in de regio Washington bleek dat 46% van de vrouwen met myomen overvloedig bloedverlies rapporteerden, tegen 28% van de vrouwen zonder myomen [Wegienka 2003]. Ook de hoeveelheid gebruikt opvangmateriaal was groter bij vrouwen met myomen. Vrouwen met submuceuze myomen rapporteerden niet vaker overvloedig bloedverlies dan vrouwen met intramurale en subsereuze myomen. Myomen komen ook regelmatig voor bij vrouwen zonder klachten van overvloedig bloedverlies: vaginale echoscopie bij honderd vrouwen zonder abnormaal bloedverlies liet bij 13% intramurale myomen en bij 10% poliepen zien [Clevenger-Hoeft 1999]. Uit een prospectief Amerikaans cohortonderzoek bij premenopauzale vrouwen bleek dat de incidentie van myomen bij negroïde vrouwen verhoogd is. De incidentie per 1000 vrouwen per jaar was 8,9 bij blanke vrouwen en 30,9 bij negroïde vrouwen (RR 3,25; 95%-BI 2,71-3,88) [Marshall 1997]. De biologische basis voor de verhoogde incidentie bij het negroïde ras is onbekend.

  • Noot 9.

    Stollingsafwijkingen In een review van elf onderzoeken bij 988 vrouwen met menorragie varieerde de prevalentie van de ziekte van von Willebrand in de individuele onderzoeken van 5% (bij vrouwen met menorragie in de algemene bevolking) tot 24% (in een polikliniek voor stollingsstoornissen). De gemiddelde prevalentie was 13% (95%-BI 11-15,6%). De prevalentie in de algemene bevolking ligt rond 1%. De ziekte van von Willebrand komt meer voor bij blanke vrouwen dan bij negroïde vrouwen; de reden is onbekend [Shankar 2004]. Screening op de ziekte van von Willebrand kan zinvol zijn bij vrouwen die vanaf de menarche menorragie hebben, en daarnaast als de (familie)anamnese positief is voor bloedingsneiging. Vraag naar de voorgeschiedenis wat betreft bloedingsrisico: bloedverlies postpartum, bloedverlies na tandextractie, postoperatief bloedverlies en hematomen. Het aantonen van de ziekte van von Willebrand is complex. Bepaal in eerste instantie de trombocytenconcentratie en de bloedingstijd. Overleg bij afwijkende waarden met het regionale laboratorium over de vervolgbepalingen.

  • Noot 10.

    Hypothyreoïdie De relatie tussen hypothyreoïdie en overvloedig bloedverlies wordt in leerboeken regelmatig genoemd. Er zijn echter nauwelijks wetenschappelijke gegevens op dit gebied. In een Grieks tweedelijns case-controlonderzoek bij patiënten met hypothyreoïdie bleek er bij 12 van de 171 vrouwen met hypothyreoïdie vóór het starten van medicatie sprake te zijn van hypermenorroe/menorragie in vergelijking met 2 van de 214 vrouwen uit de controlegroep [Krassas 1999]. Een mogelijke oorzaak zou kunnen zijn dat de cycli bij hypothyreoïdie regelmatig anovulatoir zijn. In dezelfde setting in Griekenland is een case-controlonderzoek gedaan bij patiënten met hyperthyreoïdie. Bij 2 van de 214 vrouwen met hyperthyreoïdie was vóór het starten van medicatie sprake van hypermenorroe in vergelijking met 2 van de 214 vrouwen uit de controlegroep. Er werd dus geen verschil gevonden in voorkomen van overvloedig bloedverlies [Krassas 1994].

  • Noot 11.

    Anemie In het onderzoek van Hallberg bleek dat 67% van de vrouwen die meer dan 80 ml bloed per menstruatie verloren een anemie had [Hallberg 1966]. In hoeveel tijd de anemie ontstaat is onbekend. In de groep die minder dan 60 ml bloed verloor had 23% van de vrouwen een anemie.

  • Noot 12.

    Anovulatoire cycli Ovulatoire cycli zijn een voorwaarde voor een regelmatige menstruatie. In de eerste twee jaar na de menarche is ongeveer de helft van de cycli anovulatoir. Ongeveer vijf jaar na de menarche is het aandeel van ovulatoire cycli 80% [Matytsina 2006]. Een soortgelijke periode met onregelmatige menstruaties doet zich voor in de zes tot acht jaar voor de menopauze [Treloar 1967]. Het is aannemelijk dat ook die onregelmatigheid wordt veroorzaakt door anovulatoire cycli.

  • Noot 13.

    Risicofactoren endometriumcarcinoom Risicofactoren voor het endometriumcarcinoom zijn: gebruik van hormonale substitutietherapie (met alleen oestrogenen), erfelijk non-polyposis colorectaal carcinoom, obesitas in combinatie met diabetes, hypertensie en endogeen of exogeen verhoogde oestrogeenconcentratie [Sahdev 2007]. Er is een associatie tussen het polycysteus ovariumsyndroom en het endometriumcarcinoom [Hardiman 2003]. Mogelijk is dit het gevolg van het feit dat enkele risicofactoren zowel geassocieerd zijn met het polycysteus ovariumsyndroom als met het endometriumcarcinoom (hyperinsulinemie en obesitas). Bij vrouwen ouder dan 50 jaar die tamoxifen krijgen ter behandeling van het mammacarcinoom, is het risico op endometriumcarcinoom ruim viermaal zo hoog [Gelmon 2000]. De reden hiervoor is dat tamoxifen naast een antioestrogene werking op het mammaweefsel ook een zwak oestrogeen effect op het endometrium heeft. Het risico is groter bij langduriger gebruik en hogere doseringen. Er zijn aanwijzingen dat vrouwen met een endometriumcarcinoom die langdurig tamoxifen hebben gebruikt een slechtere prognose hebben [Bergman 2000].

  • Noot 14.

    Tussentijds bloedverlies op een vast tijdstip Een midcyclische bloeding wijst op een tekort aan oestrogenen of op een ovulatiebloeding [Speroff 2005]. Een premenstruele bloeding ontstaat meestal door een relatief tekort aan progestagenen.

  • Noot 15.

    Chlamydia-infectie Chlamydia trachomatis kan cervicitis en vervolgens endometritis veroorzaken. Cervicitis kan leiden tot postcoïtaal bloedverlies en endometritis tot tussentijds bloedverlies. Het is onduidelijk of tussentijds of postcoïtaal bloedverlies als eerste teken van een chlamydia-infectie vaak voorkomt. Chlamydia-infecties lijken vaker voor te komen dan gemiddeld bij vrouwen met tussentijds of postcoïtaal bloedverlies. In een Amerikaans case-controlonderzoek bij vrouwen die meer dan drie maanden orale anticonceptiva slikten, bleek bij 29,2% van de vrouwen met intermenstrueel bloedverlies (spotting) een chlamydia-infectie voor te komen, in vergelijking met 10,7% van de controlepersonen [Krettek 1993]. In een screeningsonderzoek (n = 8383) naar chlamydia-infectie in Nederland bleek intermenstrueel bloedverlies bij 6,5% van de vrouwen met een chlamydia-infectie voor te komen, in vergelijking met 2,4% van de vrouwen zonder infectie [Van Bergen 2005]. Voor postcoïtaal bloedverlies was dit respectievelijk 5,6 en 2,4%. Het optreden van postcoïtaal bloedverlies in de voorafgaande vier weken bleek in dit onderzoek een onafhankelijke risicofactor te zijn. De NHG-Standaard Het soa-consult adviseert bij intermenstrueel en postcoïtaal bloedverlies de mogelijkheid van een soa te overwegen. Het lijkt daarom verstandig bij tussentijds en postcoïtaal bloedverlies zonder aanwijsbare andere oorzaak, zeker bij risicogroepen, onderzoek naar de aanwezigheid van een chlamydia-infectie te verrichten.

  • Noot 16.

    Tussentijds bloedverlies op een wisselend tijdstip Een meta-analyse (3 RCT’s; n = 2956) laat zien dat gemiddeld 23% van de rokers gedurende zes cycli last had van spotting en doorbraakbloedingen tijdens pilgebruik, terwijl van de niet-rokers 19% gedurende deze periode spotting en doorbraakbloedingen meldde [Rosenberg 1996]. In elke cyclus was het percentage rokers dat bloedingen rapporteerde significant hoger dan het percentage niet-rokers (het RR liep op van 1,30 in de eerste cyclus tot 1,86 in de zesde cyclus). De onderzoekers vonden ook een relatie tussen het aantal sigaretten en de frequentie van het bloedverlies: tijdens de zesde cyclus vanaf het begin van het pilgebruik hadden vrouwen die meer dan zestien sigaretten per dag rookten bijna drie keer zo veel kans op spotting als de niet-rokende vrouwen. Er zijn verschillende mogelijke verklaringen voor het voorkomen van spotting bij rokers die hormonale anticonceptiva gebruiken. Mogelijk interfereert nicotine met de synthese van steroïden, waardoor een grotere hoeveelheid androgenen wordt geproduceerd [Grossmann 2006]. Een andere verklaring is dat bij rokers de omzetting van oestrogenen versneld is door inductie van CYP1A1, A2 en mogelijk ook 2E1 door polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s). Onbekend is of roken bij vrouwen die geen hormonale anticonceptiva gebruiken ook spotting kan veroorzaken. Bij vrouwen die hormonale anticonceptiva gebruiken en niet roken zijn spotting en doorbraakbloedingen mogelijk het gevolg van de residuale folliculaire activiteit in de stopweek. Door gynaecologen wordt daarom soms het advies gegeven de stopweek van zeven naar drie dagen in te korten. Voor dit advies werd echter geen onderbouwing gevonden.

  • Noot 17.

    Voorkomen endometriumcarcinoom Volgens het Transitieproject wordt bij 8% van de vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies uiteindelijk de diagnose ‘andere maligne neoplasmata’ gesteld [Okkes 2005]. In een prospectief Scandinavisch onderzoek bij 457 vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies die naar de gynaecoloog waren verwezen, werd bij geen van de vrouwen jonger dan 50 jaar een endometriumcarcinoom gevonden, terwijl dit bij 23,8% van de vrouwen ouder dan 80 jaar wel het geval was [Gredmark 1995]. In een onderzoek naar de prevalentie van uterusafwijkingen bij vrouwen die werden verwezen voor abnormaal vaginaal bloedverlies (n = 1202, waarvan 287 postmenopauzaal), werd met behulp van hysteroscopie bij 52% van de postmenopauzale vrouwen een normaal of inactief endometrium gevonden. 22% van de postmenopauzale vrouwen had een endometriumpoliep, 9% een endocervicale poliep en 7% een endometriumcarcinoom [Emanuel 1995].

  • Noot 18.

    Beleving van de menstruatie Een kwalitatief onderzoek met behulp van semigestructureerde interviews (n = 44) naar de beleving van de menstruatie bij vrouwen uit verschillende culturen in Londen bevestigt het beeld dat er ongeschreven regels zijn met betrekking tot de menstruatie [O’Flynn 2006]. De menstruatie moet onzichtbaar zijn en vrouwen nemen allerlei maatregelen om doorlekken en bloedvlekken in de kleding te voorkomen. Vrouwen praten alleen met vrouwen die zij goed kennen of met hun seksuele partner over de menstruatie. Bij werkverzuim worden andere klachten (‘niet lekker voelen’, ‘buikpijn’) als oorzaak opgegeven. Bij de behandeling van abnormaal bloedverlies is het beheersen/plannen van de menstruatie voor veel vrouwen belangrijk. Negatieve seksuele ervaringen kunnen de beleving van de menstruatie beïnvloeden. Een vragenlijstonderzoek bij alle patiënten van een Nederlandse huisartsenpraktijk (n = 1805; respons 65%) naar het voorkomen van menstruatieklachten toont aan dat vrouwen die in het verleden seksueel zijn misbruikt, significant vaker klachten van overvloedig bloedverlies hebben dan vrouwen die niet seksueel misbruikt zijn (19 versus 25%) [Vink 2006]. Ook dysmenorroe en cyclusproblemen komen significant vaker voor. Het is dus zinvol bij vrouwen met onverklaarde menstruatieklachten na te gaan of er in het verleden sprake is geweest van seksueel misbruik. Volgens de islam zijn vrouwen tijdens de menstruatie niet rein. Zij mogen dan geen seksueel contact hebben, zijn in die periode vrijgesteld van vasten (tijdens de ramadan) en zij mogen geen moskee bezoeken [Hoekstra 2001]. Vaak bereiden menstruerende vrouwen geen eten [Richters 2003]. De menstruatie behoort ten minste een dag en een nacht te duren, tot maximaal vijftien dagen. Overvloedig bloedverlies wordt minder vaak als een probleem gezien dan geen bloedverlies. De enige reden waarom een menstruatie weg kan blijven is een zwangerschap. Daarom zijn hormonale anticonceptiva die regelmatig gepaard gaan met amenorroe (Depo-Provera, levonorgestrelbevattend spiraaltje) vaak niet acceptabel. Als er sprake is van abnormaal vaginaal bloedverlies mogen vrouwen wel bidden en naar de moskee gaan als zij zich vooraf reinigen. Ook in veel andere culturen wordt de menstruatie als onrein gezien.

  • Noot 19.

    Werk De impact van hevig bloedverlies op het werk kan groot zijn: in een onderzoek (n = 214) naar verschillende behandelmethoden voor hevig vaginaal bloedverlies gaf 40% van de vrouwen aan dat zij niet buitenshuis konden werken gedurende hun menstruatie [Loffer 2001]. Een ander onderzoek bij vrouwen met overvloedig bloedverlies ten gevolge van myomen (n = 525) gaf eenzelfde percentage vrouwen aan dat zij gedurende de menstruatie hun werk verzuimden [Pron 2003].

  • Noot 20.

    Anamnese Anamnestisch hevig bloedverlies is klinisch gezien (gemeten met de alkaline-hematinemethode) niet altijd hevig bloedverlies. Er is een verschil in het ervaren van de hoeveelheid bloed die wordt verloren en de gemeten hoeveelheid. Zo bleek in een onderzoek bij 207 vrouwen die een ziekenhuis bezochten in verband met hevig bloedverlies, dat slechts 49% van de vrouwen meer dan 80 ml bloed per menstruatie te hebben verloren [Higham 1999]. Wanneer een vrouw een menstruatie als hevig aanmerkt, wordt echter niet de absolute hoeveelheid bloedverlies bedoeld, maar de impact van het vloeien op het dagelijks leven. Het probleem kan zijn: de acute moeilijk te hanteren hoeveelheid bloed die in de eerste dagen van de menstruatie wordt verloren (onder andere doorlekken) of de verandering in het cyclische patroon [Warner 2004]. Een menstruatie wordt als heviger ervaren als er ook pijn aanwezig is [Hurskainen 2001]. In een onderzoek bij 226 vrouwen met anamnestisch hevig vaginaal bloedverlies (waarvan 34% > 80 ml bloedverlies) bleken de volgende factoren voorspellend voor de hoeveelheid bloedverlies te zijn: het benoemen van de cyclus als hevig, aantal en grootte van de bloedstolsels (groter dan een 2 euromuntstuk), laag ferritine- en hemoglobinegehalte, totale hoeveelheid maandverband en tampons die in een cyclus nodig zijn, benodigde snelheid van verwisselen van materiaal (minder dan 2 uur), vervangen van verbandmateriaal gedurende de nacht, doorlekken in ondergoed of beddengoed, en het aantal dagen dat dubbele bescherming (maandverband en tampons) nodig is [Warner 2004].

  • Noot 21.

    Lichamelijk onderzoek In de eerste vijf jaar na de menarche wordt onregelmatig bloedverlies vrijwel altijd veroorzaakt door anovulatoire cycli. Pas vijf jaar na de menarche is het aandeel van ovulatoire cycli 80%, hetgeen als normaal wordt beschouwd in de vruchtbare levensfase [Matytsina 2006]. Bij deze groep vrouwen leveren bevindingen bij inwendig onderzoek geen wezenlijke bijdrage aan de diagnostiek en het beleid. In de zeldzame gevallen dat er wel een onderliggende oorzaak is, zal dit aandoeningen betreffen die niet tijdens inwendig onderzoek worden gediagnosticeerd (bijvoorbeeld stollingsstoornissen of geneesmiddelengebruik) [Hein 1984, Johnson 1991]. Neoplasmata zijn in deze groep uiterst zeldzaam. Bij jonge vrouwen afkomstig uit landen waarin besnijdenis veel voorkomt, is inspectie van de vulva en het perineum belangrijk om de meest verregaande vorm van besnijdenis, de infubilatie, te signaleren omdat dit vaak tot menstruatiestoornissen leidt (vooral dysmenorroe en een langdurige menstruatie) [Pharos. Focal point Meisjesbesnijdenis 2007]. Bij een infubilatie worden clitoris en kleine schaamlippen volledig verwijderd en de grote schaamlippen aaneengehecht met een kleine opening voor het lozen van urine en menstruatiebloed. Het is belangrijk zich te realiseren dat de betrouwbaarheid van het vaginaal toucher bij het gynaecologisch onderzoek wordt beïnvloed door diverse factoren, zoals leeftijd en lichaamsbouw van de vrouw, maar ook door de ervaring van de onderzoeker. In een onderzoek naar de betrouwbaarheid van het vaginaal toucher voor het aantonen van myomen en ovariumpathologie (met transvaginale echoscopie als gouden standaard), werd een sensitiviteit van 68% en een specificiteit van 93% voor het opsporen van myomen gevonden, en een sensitiviteit van 33% en een specificiteit van 86% voor het opsporen van ovariumpathologie [Essed 2001].

  • Noot 22.

    Transvaginale echoscopie bij premenopauzaal bloedverlies Nog niet in alle regio’s is het mogelijk transvaginale echoscopie in eigen beheer aan te vragen. In dat geval kan de huisarts transabdominale echoscopie aanvragen. Bij vrouwen met een intact hymen heeft abdominale echoscopie de voorkeur. Bij afwijkende bevindingen bij transvaginale echografie wordt gewoonlijk aanvullende diagnostiek uitgevoerd. Het verschilt per centrum of er watercontrastechografie of diagnostische hysteroscopie wordt gedaan. Beide onderzoeksmethoden hebben een grotere accuratesse dan transvaginale echoscopie als het aankomt op diagnosticeren van intra-uteriene pathologie zoals myomen of poliepen [De Kroon 2003, Farquhar 2003]. Watercontrastechografie heeft als voordeel dat deze methode minder invasief en goedkoper is dan diagnostische hysteroscopie. Bij diagnostische hysteroscopie kan echter meteen weefsel voor histologisch onderzoek worden verkregen. Deze aanvullende onderzoeken zijn momenteel niet rechtstreeks vanuit de eerste lijn aan te vragen.

  • Noot 23.

    Hb-bepaling Uit het onderzoek van Hallberg is bekend dat 67% van de vrouwen die meer dan 80 ml bloed per menstruatie verliezen, een anemie heeft [Hallberg 1966]. In hoeveel tijd dit ontstaat is onbekend. Door de Hb-bepaling kan men een indruk krijgen over de mate van bloedverlies en de noodzaak tot behandeling.

  • Noot 24.

    Cervixcarcinoom Bij vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies is het van belang een cervixuitstrijk te maken ter uitsluiting van een cervixcarcinoom. In een onderzoek waarin vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies en een dun endometrium bij transvaginale echoscopie gemiddeld 7,5 jaar gevolgd werden, werd bij 2 van de 332 vrouwen een cervixcarcinoom vastgesteld. Dit was twee keer zo veel als verwacht kon worden [Epstein 2006]. Speculumonderzoek kan daarnaast ook niet-gynaecologische maligniteiten aan het licht brengen; ook deze kunnen de oorzaak zijn van postmenopauzaal bloedverlies [Dijkwel 2005].

  • Noot 25.

    Transvaginale echoscopie bij postmenopauzaal bloedverlies Uit een meta-analyse (57 onderzoeken; n = 9031) naar de accuratesse van transvaginale echoscopie bij een afkappunt ? 4 mm blijkt dat een negatief testresultaat het risico op een endometriumcarcinoom verlaagt van 14% (95%-BI 13,3-14,7) naar 1,2% (95%-BI 0,4-1,9) [Gupta 2002]. Het afkappunt van 4 mm is in overeenstemming met de richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie [NVOG 2003a]. Twee onderzoeken met een lange follow-up (n = 332; gemiddelde follow-upduur 7,5 jaar, en n = 257, follow-upduur 10 jaar) bevestigen dit beleid: bij geen van de vrouwen bij wie de endometriumdikte minder was dan 4 mm, werd gedurende de follow-upperiode een endometriumcarcinoom gevonden [Gull 2003, Epstein 2006]. Bij een endometriumdikte van meer dan 4 mm is het stellen van een oorzakelijke diagnose door histologisch onderzoek noodzakelijk. Hierbij kunnen minder invasieve aspiratietechnieken zoals de Vabracurette of de Pipelle gebruikt worden. De techniek van een poliklinische endometriumbiopsie is eenvoudig en geeft in ongeveer 93% van de gevallen adequate preparaten [Clark 2002]. In enkele ons omringende landen wordt deze techniek ook wel in de eerste lijn uitgevoerd. Helaas sluit een negatieve test pathologie niet uit. Ondanks een negatieve endometriumbiopsie moet een vrouw bij persisterende klachten worden doorverwezen voor verder onderzoek. Omdat vrouwen zowel bij een positieve als bij een negatieve test naar de tweede lijn verwezen moeten worden, heeft de test voor de huisarts geen toegevoegde waarde.

  • Noot 26.

    Sub-50-pil en levonorgestrel afgevend spiraaltje In een Cochrane-review naar de effectiviteit van orale anticonceptiva bij overvloedig vaginaal bloedverlies werd geen onderzoek gevonden waarin orale anticonceptiva werden vergeleken met placebo [Iver 1997]. Er werd één klein cross-sectioneel vergelijkend onderzoek (n = 45) gevonden waaruit geen verschil in effectiviteit van mefenaminezuur, danazol en naproxen bleek. Het bloedverlies verminderde in dit onderzoek met 43%. In een andere Cochrane-review werden ook geen RCT’s gevonden naar de effectiviteit van het levonorgestrel afgevende spiraaltje in vergelijking met placebo [Lethaby 2005]. Het levonorgestrel afgevende spiraaltje bleek effectiever te zijn dan norethisteron (één onderzoek; n = 44) en mefenaminezuur (twee onderzoeken; n = 30 en n = 51). Bij het levonorgestrel afgevende spiraaltje zag men een reductie van 74 tot 94% van de hoeveelheid bloed die werd verloren [Stewart 2001]. Vrouwen zijn over het algemeen tevreden over het gebruik van het levonorgestrel afgevende spiraaltje. Een deel van de vrouwen wordt na enkele maanden amenorroïsch (ongeveer 30%). Een deel van de vrouwen kiest uiteindelijk toch voor een andere behandeling (thermale ablatie, uterusextirpatie) [Hurskainen 2004, Busfield 2006]. Conclusie van de werkgroep: zowel OAC als het levonorgestrel afgevende spiraaltje zijn effectief wat betreft de reductie van de hoeveelheid bloed die wordt verloren. Er zijn aanwijzingen dat het levonorgestrel afgevende spiraaltje het bloedverlies sterker reduceert dan OAC. Er is echter geen direct vergelijkend onderzoek uitgevoerd met beide middelen. De keuze voor OAC of het plaatsen van een levonorgestrel afgevend spiraaltje zal dan ook na afwegen van de voor- en nadelen door de vrouw gedaan moeten worden.

  • Noot 27.

    Tranexaminezuur Tranexaminezuur is een antifibrinolyticum. Uit een Cochrane-review (zeven onderzoeken; n = 193) blijkt dat tranexaminezuur effectief is bij de reductie van de hoeveelheid bloed die wordt verloren door vrouwen met overvloedig menstrueel bloedverlies [Lethaby 2000a]. Tranexaminezuur lijkt effectiever dan mefenaminezuur, ethamsylaat en norethisteron (maar gezien de kleine onderzoeken is dit niet zeker). Tranexaminezuur werd niet vergeleken met hormonale anticonceptiva. Het vermindert het vaginaal bloedverlies met 40 tot 50%. Het wordt over het algemeen goed verdragen, maar kan misselijkheid, dyspepsie, diarree en duizeligheid veroorzaken (1-10%). Op basis van enkele casuïstische mededelingen van trombo-embolieën bij gebruik van tranexaminezuur is er discussie geweest over een mogelijk verhoogd risico op trombo-embolische processen. In een onderzoek naar achttien jaar tranexaminezuurgebruik in Zweden werd echter geen verhoogd risico op trombo-embolieën gevonden [Rybo 1991].

  • Noot 28.

    Stoppen met medicatie Over het al of niet terugkeren van overvloedig vaginaal bloedverlies na het staken van de medicatie zijn onvoldoende gegevens voorhanden. Aangenomen wordt dat bij een aantal vrouwen na overbrugging van een periode van anovulatie weer een normaal patroon optreedt. NSAID’s en tranexaminezuur werken alleen in de periode dat ze worden ingenomen, maar ook het blijvende effect van progestagenen (‘chemische curettage’) is niet bewezen.

  • Noot 29.

    Acuut hevig bloedverlies In de Amerikaanse literatuur wordt melding gemaakt van intraveneuze toediening van geconjugeerd oestrogeen in een dosis van 25 mg per vier uur totdat de bloeding tot staan is gekomen, gevolgd door oraal oestrogeen plus progestativa. Dit betreft vrouwen met dermate hevig bloedverlies dat direct ingrijpen noodzakelijk is. Bij iets minder hevig bloedverlies, dat in de huisartsenpraktijk behandeld kan worden, is het gebruik van hoge doses progestageen een goede mogelijkheid. Daarmee vermindert het vloeien binnen 8 à 12 uur en verwacht kan worden dat het binnen 24 à 48 uur stopt [Fraser 1989]. Vergelijkingen van progestagenen onderling zijn schaars. Ervaring met het gebruik speelt een belangrijke rol. Daarnaast zijn het gebruiksgemak en de prijs van belang. Vanwege de eenmaal daagse toediening en de lage prijs is er in deze standaard voor gekozen lynestrenol als voorbeeld te noemen. Desgewenst kan een andere variant worden voorgeschreven. Indien het bloedverlies na tien dagen nog niet gestopt is, kan – eventueel in overleg met een gynaecoloog – de behandeling langer worden voortgezet of kan de dosis worden verhoogd.

  • Noot 30.

    Sub-50-pil bij acuut hevig bloedverlies In de eerste versie van de standaard werd op grond van theoretische overwegingen geadviseerd bij overvloedig bloedverlies dat langer dan een week bestaat een sub-50-pil in de dosering van 4 dd 1 voor te schrijven. Dit advies was gebaseerd op de theorie dat bij langdurig overvloedig bloedverlies het endometrium niet meer tot rijping kon worden gebracht met alleen een progestativum. Zowel bij de vorige update in 2001 als bij de huidige update van de standaard is echter geen onderzoek gevonden ter onderbouwing van dit advies. Daar komt bij dat gynaecologen dit advies zelden of nooit geven en dat het toedieningsvoorschrift tot verwarring kan leiden bij patiënten en apotheek. Op grond van deze argumenten heeft de werkgroep ervoor gekozen dit advies te laten vervallen.

  • Noot 31.

    Beleid bij myomen Bij vrouwen met myomen verminderen hormonale anticonceptiva het bloedverlies met 25% [Nilsson 1971]. In het verleden veronderstelde men bij het gebruik van orale anticonceptiva een verhoogd risico op het ontstaan van myomen. Er zijn echter ook aanwijzingen dat orale anticonceptiva een beschermend effect hebben op het ontstaan van myomen [Chiaffarino 1998, Wise 2005]. Er zijn verschillende ‘case reports’ en klinische onderzoeken (waarvan de meeste klein van omvang en van matige kwaliteit) waaruit blijkt dat het levonorgestrelspiraaltje bij vrouwen met myomen het bloedverlies effectief reduceert [Kaunitz 2007]. Onduidelijk is of het levonorgestrel afgevende spiraaltje het volume van de myomen kan verminderen [Soysal 2005, Inki 2002, Magalhaes 2007]. Er zijn aanwijzingen dat het risico op expulsie van het spiraaltje iets verhoogd is. Onduidelijk is of het spiraaltje ook effectief is bij vrouwen met een fors vergrote uterus en bij vrouwen met in het cavum uitpuilende submuceuze myomen. Meestal worden vrouwen met dergelijke myomen geëxcludeerd uit het onderzoek. In één onderzoek van matige kwaliteit bij 32 vrouwen met submuceuze myomen die geen uterusextirpatie wilden, zag men na twaalf maanden een aanzienlijke vermindering van het bloedverlies (gemeten met een scorekaart, gemiddeld ruim 94%). Vrouwen werden in dit onderzoek geïncludeerd als zij minimaal één submuceus myoom hadden dat voor minder dan de helft in het cavum uteri uitpuilde (< 5 cm) en als de uterusgrootte kleiner dan 380 ml was. Tien vrouwen hadden ook submuceuze myomen die voor meer dan de helft in het cavum uteri uitpuilden (< 3 cm) [Soysal 2005]. Het advies over het gebruik van progestagenen bij overvloedig bloedverlies door myomen is niet goed te onderbouwen op grond van vergelijkend onderzoek. Het is gebaseerd op langdurige ervaring in de praktijk. In overeenstemming met de Richtlijn Menorragie van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie is het voorschrift veranderd [NVOG 2003b]. Progestagenen toegediend in de luteale fase (15e-25e dag van de cyclus) blijken bij vrouwen met overvloedig bloedverlies zonder onderliggende oorzaak namelijk significant minder effectief te zijn dan andere medicamenten [Lethaby 2000b]. Behandeling gedurende 21 dagen van de cyclus (5e-25e dag) resulteert wel in een forse reductie van de hoeveelheid bloed die wordt verloren, maar kan meer bijwerkingen veroorzaken. In twee trials naar de werking van NSAID’s (respectievelijk naproxen en ibuprofen) bij overvloedig bloedverlies bleek dat deze middelen het bloedverlies bij vrouwen met myomen niet verminderden [Ylikorkala 1986, Mäkärainen 1986].

  • Noot 32.

    Beleid bij het koperhoudende spiraaltje Een Cochrane-review (tien onderzoeken; n = 2702) laat zien dat NSAID’s het bloedverlies verminderen bij vrouwen met hevig menstrueel bloedverlies die een koperhoudend spiraaltje gebruiken [Grimes 2006]. Tranexaminezuur lijkt in dergelijke gevallen effectiever te zijn dan NSAID’s (50% reductie bij gebruik van tranexaminezuur versus 20% reductie bij gebruik van diclofenac), maar veroorzaakt meer bijwerkingen.

  • Noot 33.

    Recidiverend of persisterend postmenopauzaal bloedverlies Uit een retrospectief onderzoek bij vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies (n = 394) bleek dat gedurende de follow-upperiode van tien jaar bij 26% van de vrouwen een recidiefbloeding voorkwam [Gull 2003]. Bij zeven vrouwen (3%) werd een endometriumcarcinoom vastgesteld en bij één vrouw (0,4%) een vaginacarcinoom. Er werd geen endometriumcarcinoom gediagnosticeerd bij vrouwen die geen recidiefbloeding hadden. In een ander retrospectief onderzoek bij vrouwen met postmenopauzaal bloedverlies bij wie de endometriumdikte bij transvaginale echoscopie minder was dan 4 mm (n = 332; gemiddelde follow-upduur 7,5 jaar), zag men bij 12% recidiefbloedingen [Epstein 2006]. Bij drie vrouwen werd bij het eerste consult een endometriumcarcinoom vastgesteld en bij vijf vrouwen een cervixcarcinoom. Gedurende de follow-upperiode werd bij geen van de vrouwen een endometriumcarcinoom gediagnosticeerd en bij twee vrouwen een cervixcarcinoom (waarvan één vrouw een recidiefbloeding had). Bij alle vrouwen met een cervixcarcinoom was de cervixcytologie afwijkend. Het advies vrouwen naar de gynaecoloog te verwijzen voor verdere diagnostiek als het bloedverlies langer duurt dan een week of opnieuw optreedt binnen drie maanden na de eerste episode, is in overeenstemming met de Landelijke Transmurale Afspraak Vaginaal bloedverlies in de postmenopauze [Flikweert 2002].

  • Noot 34.

    Diagnostiek en behandeling in de tweede lijn Als het bloedverlies niet reageert op medicamenteuze behandeling, wordt verwijzing voor nadere diagnostiek in de vorm van transvaginale (watercontrast)echoscopie of hysteroscopie aanbevolen. Curettage heeft geen therapeutisch effect en wordt niet meer aanbevolen. Voor de chirurgische behandeling van overvloedig vaginaal bloedverlies bestaan diverse technieken. Hysterectomie is uiteraard 100% effectief bij het stoppen van het bloeden, maar is kostbaar en kan ernstige complicaties hebben. Ablatie van het endometrium is minder invasief [Lethaby 2005]. Een nadeel is dat het regelmatig noodzakelijk is de procedure te herhalen of dat alsnog een hysterectomie moet worden verricht. Voor de eerstegeneratietechnieken voor destructie van het endometrium (laser, transcervicale resectie en ‘rollerball’) is visualisatie van de uterus met behulp van een hysteroscoop, en dus een ervaren arts, noodzakelijk. De tweedegeneratietechnieken (onder andere cryoablatie, ballontherapie, diodelaserhyperthermie en magnetronablatie) worden blind uitgevoerd en vinden vaker plaats onder lokale verdoving. Er is voldoende bewijs dat de tweedegeneratietechnieken eenvoudiger en sneller uit te voeren zijn dan de eerstegeneratietechnieken, terwijl de tevredenheid van de patiënten en de reductie van overvloedig bloedverlies overeenkomen. Echter, problemen met het relatief complexe instrumentarium komen vaker voor. De bezorgdheid dat deze ‘blinde’ methoden kunnen leiden tot een darmtrauma door ongemerkte uterusperforaties werd niet bevestigd in de gepubliceerde onderzoeken. Embolisatie van de arteria uterina wordt toegepast bij overvloedig vaginaal bloedverlies veroorzaakt door myomen. In een Nederlandse RCT werd bij 76,5% van de vrouwen met myomen door embolisatie een hysterectomie voorkomen [Volkers 2007]. Embolisatie vermindert het bloedverlies, maar vergeleken met een hysterectomie zijn er meer niet-ernstige postoperatieve problemen zoals misselijkheid, pijn en koorts. Meer onderzoek naar de effectiviteit en veiligheid is noodzakelijk [Gupta 2006]. Voorafgaand aan een hysterectomie worden soms GnRH-analoga voorgeschreven [Sowter 2002]. Ze veroorzaken amenorroe, maar hebben vaak bijwerkingen (overgangsklachten) door de oestrogeenderving.

Literatuur

Reacties

Er zijn nog geen reacties

Verder lezen